Pamiętaj! Zróżnicowanie genetyczne = współczesne zmieszanie człowieka z Warszawy z tym z Zakopanego. To byli wyłącznie biali ludzie! Wiele dowodów wskazuje, że pierwsi rolnicy Europy byli blisko spokrewnieni z neolitycznymi społecznościami Bliskiego Wschodu. Po pierwsze, analizy starożytnego DNA jasno pokazują demiczny charakter ekspansji neolitu – rolnictwo rozprzestrzeniło się do Europy wraz z migracją ludności z Anatolii. Genomy wczesnych europejskich rolników niemal w całości wywodzą się od populacji anatolijskich, co przejawia się dominującym bliskowschodnim komponentem przodków w ich profilu genetycznym. Badania porównawcze potwierdzają to pokrewieństwo: neolityczni rolnicy z Europy grupują się genetycznie blisko próbek z Anatolii, wyraźnie odróżniając się od ówczesnych europejskich łowców-zbieraczy. Przykładowo, pierwsze populacje rolnicze z wielu regionów Europy okazują się bezpośrednimi potomkami neolitycznych grup z rejonu egejskiego. Kolejną linię dowodową stanowi struktura przodków. Zarówno neolityczni Anatolijczycy, jak i europejscy rolnicy, dzielą podobną mieszankę rodowodów ze wschodniej i zachodniej części Żyznego Półksiężyca. W efekcie pula genetyczna pierwszych rolników europejskich zawiera ten sam kluczowy komponent anatolijsko-bliskowschodni odziedziczony po populacjach z Bliskiego Wschodu. Co więcej, wraz z pojawieniem się neolitu w Europie wzrósł poziom wewnętrznej zmienności genetycznej populacji – był on wyższy niż u wcześniejszych społeczności mezolitycznych. Tę zmianę tłumaczy napływ nowych genów i zmieszanie się populacji podczas kolonizacji rolniczej kontynentu. Podsumowując, bliskie pokrewieństwo genetyczne między pierwszymi rolnikami Europy a społeczeństwami neolitycznej Anatolii dowodzi, że neolit w Europie rozprzestrzenił się głównie poprzez migracje ludzi z obszarów Żyznego Półksiężyca, którzy przynieśli ze sobą zarówno nowy model gospodarki, jak i własną pulę genetyczną. Badanie genomów 13 osób z neolitycznego stanowiska Çayönü (Górna Mezopotamia, ok. 8500–7500 p.n.e.) ujawniło dynamiczne procesy demograficzne i kulturowe w początkach neolitu. Populacja Çayönü okazała się bardzo zróżnicowana genetycznie i posiadała mieszane pochodzenie – nosiła domieszkę zarówno z zachodniej, jak i wschodniej części Żyznego Półksiężyca. Analizy statystyczne (qpAdm) wykazały, że genomy z Çayönü można modelować jako kombinację trzech komponentów przodków: głównie anatolijskiego (centralna Anatolia), uzupełnionego w ~33% przez komponent pokrewny populacjom ze wschodniego Żyznego Półksiężyca (Zagros) oraz w ~19% przez komponent z południowego Lewantu. Oznacza to, że społeczność ta była odbiorcą wpływów genetycznych z różnych regionów i prawdopodobnie utrzymywała rozległe kontakty międzyregionalne już we wczesnym neolicie. Wysoki poziom zróżnicowania genetycznego Çayönü odróżniał ją od wcześniejszych grup zbieracko-łowieckich oraz wczesnych neolitycznych populacji Anatolii. Wskaźniki różnorodności (np. statystyka f3) wskazują, że genetyczna zmienność wewnątrz tej społeczności była większa niż w centralnoanatolijskich populacjach pre-ceramicznego neolitu (PPN) oraz niż u prehistorycznych łowców-zbieraczy Europy. Tak wysoka heterogeniczność jest porównywalna z późniejszymi populacjami rolników z Anatolii i Europy, co sugeruje większą liczebność lub napływ różnorodnych rodowodów do Çayönü. Brak znaczących zmian składu genetycznego na przestrzeni ~1000 lat osadnictwa (poza jednym przypadkiem opisanym niżej) świadczy o ogólnej ciągłości biologicznej społeczności. Jednocześnie obecność jednostek odstających pod względem genetycznym wskazuje na epizody imigracji: zidentyfikowano jedną osobę (cay008) o nietypowym profilu DNA – około połowę jej genów stanowiło pochodzenie pokrewne populacjom z Zagros, przy braku komponentu lewantyńskiego obecnego u reszty mieszkańców. Ten „obcy” genom świadczy o napływie ludności spoza lokalnej puli genetycznej, potwierdzając istnienie migracji do Çayönü we wczesnym neolicie. Analiza pokrewieństwa wykazała, że społeczność Çayönü była zorganizowana w ramach rodzinnych linii biologicznych. W badanej próbie znaleziono kilka par osób spokrewnionych (łącznie cztery pary bliskich krewnych do trzeciego stopnia) pochowanych wspólnie lub w pobliżu. Sugeruje to, że członkowie najbliższej rodziny byli chowani razem, a więc rodziny nuklearne i wielopokoleniowe pełniły ważną rolę w strukturze społecznej tej osady. Wynik ten zgadza się z obserwacjami z innych wczesnoneolitycznych stanowisk w Anatolii, gdzie również odnotowano częste współwystępowanie krewnych w obrębie grobów (np. Aşıklı Höyük, Boncuklu), w przeciwieństwie do późniejszych społeczności, takich jak Çatalhöyük, gdzie pochówki krewnych były rzadsze. Poza danymi genetycznymi, odkrycia antropologiczne z Çayönü wskazują na wysoką pomysłowość kulturową tej społeczności. U niektórych badanych osób zaobserwowano celowe modyfikacje ciała – m.in. sztuczne deformowanie czaszki (modelowanie kształtu głowy) oraz ślady zabiegu przypalania kości (kauteryzacji) na czaszce dziecka. Te interwencje medyczno-rytualne stanowią najwcześniejsze udokumentowane przykłady takich praktyk w regionie i świadczą o rozwiniętej wiedzy oraz złożonych obyczajach. Powszechne stosowanie formowania czaszki i obecność zabiegów chirurgicznych, jak trepanacja i kauteryzacja, sugerują istnienie wyraźnej kultury intencjonalnej modyfikacji ciała w Çayönü. Stanowi to dowód innowacyjności kulturowej tej populacji, przejawiającej się w praktykach symbolicznych i prawdopodobnie medycznych. Wyniki badań mają także istotne implikacje dla zrozumienia powiązań Górnej Mezopotamii z innymi regionami neolitycznej Azji Zachodniej. Stwierdzono, że genetyczne wpływy ze wschodu przenikały później do populacji neolitycznej Anatolii, a Górna Mezopotamia (rejon Çayönü) była prawdopodobnie głównym źródłem tego „wschodniego” komponentu genetycznego obserwowanego w Anatolii. Innymi słowy, migracje z obszaru Mezopotamii do Anatolii w okresie neolitu doprowadziły do wymieszania się tamtejszych populacji z nosicielami rodowodów wschodnich (pokrewnych m.in. grupom z Zagros). Dowody archeologiczne – wspólne elementy kulturowe i technologie (np. styl budownictwa, wyroby kamienne czy sieci dystrybucji obsydianu) – również wskazują na bliskie kontakty między Górną Mezopotamią a Anatolią w okresie przemian neolitycznych. Łącznie dane te sugerują, że Górna Mezopotamia pełniła rolę węzła demograficznego i kulturowego, łącząc różne społeczności Żyznego Półksiężyca. Jej innowacyjność w dziedzinie symboliki, technologii i gospodarki mogła wynikać nie tylko z zasobnego środowiska naturalnego, ale też z intensywnych powiązań międzygrupowych, które sprzyjały wymianie ludzi, idei i genów.